Η φιλοευρωπαϊκή κριτική

Οι  μεταρρυθμίσεις σε μια κρατικιστική χώρα συνδέονται με περισσότερη ή λιγότερη Ευρώπη; Και τι στάση πρέπει να τηρήσει απέναντι στην Ευρώπη ένα κόμμα που θέλει να εκπροσωπήσει το μεταρρυθμιστικό χώρο; Ερωτήματα που συζητήθηκαν στο πρόσφατο συνέδριο της Δράσης, με την παρουσία ενός Ευρωβουλευτή, του κ. Θεόδωρου Σκυλακάκη, καθώς και του τέως Πρωθυπουργού του Βελγίου και εκ των επικεφαλής του ALDE, κου. Guy Verhofstadt.

Το ερώτημα τίθεται σε μια χώρα, όπου τα αντιευρωπαϊκά αισθήματα πλέον είναι πολύ έντονα, καθώς στην Ευρωπαϊκή Ένωση χρεώνεται ότι δεν έκανε περισσότερα, για να βγάλει την Ελλάδα από την κρίση. Η λαϊκιστική ρητορική, κατά την οποία η Ευρώπη σχεδόν οφείλει να εξαγοράσει το ελληνικό χρέος και να το χαρίσει, ήταν σε μεγάλη έξαρση μέχρι πρόσφατα. Δεν βοηθά και το ότι αποφάσεις για οριζόντιες περικοπές επίσης αποδίδονται εσφαλμένα στην Ευρώπη - και, φυσικά, δεν μπορεί να παραβλεφθεί ότι στην Ευρώπη οφείλονται πολλές από τις μεταρρυθμίσεις που ξεβόλεψαν βολεμένες συντεχνίες.

Αποτέλεσμα αυτού του κλίματος είναι η Ευρώπη να είναι ο εύκολος λαϊκιστικός στόχος και οποιαδήποτε κριτική κατά αυτής να δίνει εύκολους πολιτικούς πόντους. Επίσης, η επισήμανση οποιασδήποτε αδυναμίας στις δομές ή τις λειτουργίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης να παρέχει αφορμές για εύκολα αιτήματα περί αποχωρήσεως από την Ευρώπη και την ευρωζώνη. Υπό αυτό το πρίσμα, επομένως, είναι σκόπιμη η κριτική απέναντι στην Ευρώπη από μεταρρυθμιστική σκοπιά, όταν υπάρχει το ενδεχόμενο να γίνει εκμετάλλευση αυτής με σκοπό τη λαϊκιστική καλλιέργεια ακόμη περισσότερων αντιευρωπαϊκών αισθημάτων;

Η απάντηση είναι ένα αναμφίβολο και ξεκάθαρο ναι. Αγαπάμε την Ευρώπη, κατ' αρχήν, σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε τις αδυναμίες της, τις επισημαίνουμε και προσπαθούμε να τις διορθώσουμε. Δεν είναι μυστικό η υπερβολική κανονιστική δραστηριότητα των Βρυξελλών, ούτε το δημοκρατικό έλλειμμα. Ακόμη περισσότερο, γνωρίζουμε ότι πολλές φορές οι κανόνες παραβιάζονται για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας ή κακώς νοουμένης συνεννόησης. Δεν μπορούμε να υπερασπίσουμε αποτελεσματικά την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, αν δεν αναγνωρίζουμε κάτι που μπορεί πολύ εύκολα να μας επισημανθεί από τους αντιπάλους της Ευρώπης. Επίσης, δεν μπορούμε να εργασθούμε αποτελεσματικά για την ευρωπαική ολοκλήρωση, όσο δεν προσπαθούμε παράλληλα να διορθώσουμε τις αδυναμίες στη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Και, φυσικά, αυτή η στάση παρέχει σε μια μεταρρυθμιστική δύναμη τη μαρτυρία της αντικειμενικότητας. Μπορεί πολύ πιο εύκολα να προβληθούν οι μεταρρυθμιστικές πτυχές της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, μπορεί πολύ πιο πειστικά να τεθεί το ερώτημα: πόσες από τις μεταρρυθμίσεις της τελευταίας τριακονταετίας στη χώρα μας, από απελευθερώσεις μονοπωλίων μέχρι την ελεύθερη ραδιοφωνία και τηλεόραση, δεν οφείλονται στην Ευρώπη; Ή, εξ αντιδιαστολής: πού θα ήμασταν σήμερα, εάν δεν είχαμε ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα;

Έτσι, πρέπει να ασκούμε καλόπιστη κριτική στην Ευρώπη. Θα προβάλουμε πιο εύκολα το φιλοευρωοπαϊκό επιχείρημα, αλλά και θα βοηθήσουμε την Ευρώπη, ώστε να πλησιάσει περισσότερο σ' αυτό που ονειρευόμαστε να είναι.

9 Μαΐου - η ημέρα της Ευρώπης που ξεχνάμε στην Ελλάδα

Σήμερα είναι η 63η επέτειος της Διακήρυξης του τότε Γάλλου Υπουργού Εξωτερικών Robert Shuman. Η διακήρυξη αυτή θεωρείται η έναρξη της διαδικασίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Λίγοι θυμούνται ότι λόγοι αναγκαιότητας και φόβοι για αναγέννηση της Γερμανίας οδήγησαν στην απόφαση για έλεγχο του άνθρακα και του χάλυβα από μια Ανώτατη Αρχή, η οποία θα είχε υπερεθνικό (και όχι διακρατικό) χαρακτήρα. Αλλά και ότι πίσω από αυτή τη μικρή, αρχικά, εκχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων κρυβόταν η προσδοκία ότι η οικονομική ένωση της Ευρώπης θα οδηγούσε στην πολιτική ένωση σταδιακά και η τελευταία θα εξασφάλιζε την ειρήνη σε μια ήπειρο, στην οποία έχαιναν ακόμη οι πληγές από το δεύτερο καταστροφικό πόλεμο μέσα σε τρεις δεκαετίες.

Η επέτειος αυτή δεν μας φαίνεται σημαντική, παρά τις τεράστιες αλλαγές που έχει φέρει στη ζωή μας. Από τη διακήρυξη αυτή καταλήξαμε να έχουμε ένα ενιαίο νόμισμα, πολύ πιο σταθερό και αξιόπιστο από τη δραχμή. Αποκτήσαμε το δικαίωμα να εργαζόμαστε σε όποια χώρα θέλουμε μεταξύ των 27 που σήμερα συγκροτούν την Ευρωπαϊκή Ένωση (σύντομα 28), άνοιξαν νέοι δρόμοι για τις σπουδές μας. Το κοινοτικό δίκαιο εν πολλοίς απελευθέρωσε την οικονομία της χώρας μας, όσο γινόταν και με δεδομένη τη μόνιμη αντίδραση του εγχώριου πολιτικού συστήματος. Πολλοί από εμάς, χάρη στην πορεία προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, μάθαμε ότι τα πράγματα γίνονται κι αλλιώς, ότι η επιχειρηματικότητα δεν είναι μόνο κρατικοδίαιτη, ότι οι υπηρεσίες δεν παρέχονται μόνο από τα κρατικά μονοπώλια.

Όλα αυτά τα ξεχάσαμε, όταν άρχισε να ρέει το ευρωπαϊκό χρήμα. Μεσογειακά ολοκληρωμένα προγράμματα, πακέτα Ντελόρ Ι και ΙΙ, πακέτο Σαντέρ, ΕΣΠΑ, αγροτικές επιδοτήσεις στο πλαίσιο της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και όλα τα κιλά, όλα τα λεφτά. Ξεχάσαμε το όραμα της ενωμένης Ευρώπης, της συνεργασίας μεταξύ των λαών, της απελευθέρωσης της οικονομικής δραστηριότητας. Για μας Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν κάτι κουτόφραγκοι που τους κλέβαμε τα χρήματα δήθεν για να κάνουμε έργα υποδομής και να αναβαθμίσουμε τη γεωργική παραγωγή. Αντ' αυτού, γεμίσαμε με διαπλεκόμενους νεόπλουτους και αγρότες με Porsche. Και, όταν παράλληλα με τα χρήματα αυτά, τελείωσαν και τα δανεικά, όταν αποκαλύφθηκε ότι λέγαμε ψέματα ως προς το έλλειμά μας και παραβιάζαμε όχι μόνο κάθε κανόνα του Συμφώνου Σταθερότητας, αλλά και στοιχειώδεις κανόνες συνεργασίας με τους εταίρους μας, αυτοί είναι που συμφώνησαν να μας δανείσουν, μαζί με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, τεράστια ποσά.

Όμως τότε η Ευρώπη μας έφταιγε. Παρ' όλο που, παρά τις προβλέψεις των συνθηκών, 16 ευρωπαϊκές χώρες πήραν χρήματα των φορολογουμένων τους (σε αρκετές περιπτώσεις με μικρότερο κατά κεφαλήν εισόδημα από εμάς) για να τα δανείσουν στο κράτος μας, η Ευρώπη έγινε εχθρός. Μας έφταιγαν οι άλλες χώρες επειδή είχαν καλύτερα οικονομικά από εμάς. Ακόμη και τη συμμετοχή μας στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση την ονομάσαμε επέκταση του γερμανικού ζωτικού χώρου, ξεχνώντας τα όσα μας είχε προσφέρει.

Κάτι τέτοιο, βέβαια, δεν πρέπει να ξενίζει. Αφ' ης αντικαταστάθηκε το όραμα για μια ενωμένη Ευρώπη, μια Ευρώπη της ειρήνης, της ελευθερίας, μια Ευρώπη των ευκαιριών με μια ρηχή αντίληψη για ατελείωτη τροφοδοσία των μωροφιλοδοξιών μας, κριτήριο για το πόσο θα ποθούσαμε την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση έγινε το πόσα χρήματα θα παίρναμε. Πιο πριν τα χρήματα ήσαν τόσο πολλά, που αντιστάθμιζαν ακόμη και την εκχώρηση μέρους της εθνικής μας κυριαρχίας προς τις Βρυξέλλες. Μόλις όμως τα χρήματα στέρεψαν, θυμηθήκαμε τα περί απώλειας της εθνικής κυριαρχίας, ανακαλύψαμε προδότες και ανθέλληνες,  ταυτίσαμε τους φιλοευρωπαίους με τους σφετεριστές της Ορθοδοξίας και των παραδόσεών μας.

Έτσι, ξεχάσαμε την επέτειο της 9ης Μαΐου. Απορροφημένοι στην αίσθηση της σπουδαιότητας και της μοναδικότητάς μας πώς θα μπορούσαμε να τιμούμε μια επέτειο που σηματοδοτεί την ένταξή μας σε ένα ευρύτερο πλαίσιο κρατών και εθνοτήτων; Είναι στοίχημα να ξαναδούμε την πορεία προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση γι' αυτό που είναι: η θεμελίωση μιας πιο ανοικτής κοινωνίας, μιας πιο ελεύθερης οικονομίας, χωρίς τεχνητά σύνορα και με ευημερία και ειρήνη για τους κατοίκους της Ευρώπης. Όχι η στήριξη με ξένα χρήματα μιας κρατικοδίαιτης ελίτ, αλλά η απελευθέρωση από τις εσωτερικές διαπλοκές και το άνοιγμά μάς στον κόσμο.

Οι διάφορες μορφές του ευρωσκεπτικισμού - εισαγωγικό κείμενο

Ο ευρωσκεπτικισμός δεν είναι πρόσφατο φαινόμενο, κάθε άλλο. Η ιδέα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης έχει τους αντιπάλους της από τα πρώτα βήματά της. Έχουμε ξεχάσει τη δυσκολία, με την οποία η Συνθήκη του Μάαστριχτ τελικώς συμφωνήθηκε (απόρριψη από το πρώτο δημοψήφισμα στη Δανία, αποδοχή με πολύ μικρή πλειοψηφία στο δημοψήφισμα της Γαλλίας, καθυστέρηση μέχρι την έκδοση απόφασης του γερμανικού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου, ότι με τη Συνθήκη δεν θίγονται τα βασικά δικαιώματα που προστατεύει το γερμανικό Σύνταγμα). Έχουμε ξεχάσει ότι η Νορβηγία δύο φορές (το 1972 και το 1994) απέρριψε τη συμμετοχή της στην Ε.Ο.Κ. και την Ευρωπαϊκή Ένωση ενώ στην Ελβετία, όταν τέθηκε το θέμα, το σχετικό δημοψήφισμα είχε ως αποτέλεσμα να μην ξεκινήσουν καν οι διαπραγματεύσεις. Πιο πρόσφατα, η Συνθήκη για ένα ευρωπαϊκο Σύνταγμα απορρίφθηκε από τη Γαλλία και την Ολλανδία με δημοψηφίσματα.

Όμως τον θυμηθήκαμε με αφορμή τα τεκταινόμενα στην Κύπρο, αλλά και τις δηλώσεις της κας. Marine Le Pen, που απευθύνθηκε στον κο. Beppe Grillo, ζητώντας να οργανωθούν οι ανά την Ευρώπη ευρωσκεπτικιστές. Στην Ελλάδα η κατάσταση είναι λίγο πιο αμφίσημη, καθώς εκτός του ΚΚΕ, κανένα άλλο κόμμα δεν είναι επισήμως κατά της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και της Ευρωπαϊκής Ένωσης θεσμικά. Οι αντιθέσεις τους εκδηλώνονται στις τρέχουσες πρακτικές και, ιδίως, σε ό,τι αφορά τους όρους του δανεισμού της χώρας μας από την Ευρωπαϊκή Ένωση, την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, όπως αυτοί διατυπώνονται στα διάφορα Μνημόνια. Στις σχετικές συζητήσεις συχνά εκδηλώνεται η απογοήτευση για την "έλλειψη αλληλεγγύης" μεταξύ των πλουσίων και των φτωχών κρατών-μελών, η πεποίθηση ότι, για την ώρα τουλάχιστον, την Ευρώπη διαφεντεύει αποκλειστικά η Γερμανία, που επιθυμεί να επιβάλει ένα νεοφιλελεύθερο οικονομικό μοντέλο.

Τα παραπάνω συνοψίζουν μια από τις πιο διαδεδομένες μορφές ευρωσκεπτικισμού στη χώρα μας. Χαρακτηριστικά της μορφής αυτής: η πεποίθηση ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένας μηχανισμός, για να προωθήσουν τα συμφέροντα των ισχυρών κρατών της Ευρώπης. Τα κράτη αυτά, ακόμη κι εάν συνεισφέρουν στον κοινοτικό προϋπολογισμό πολύ περισσότερα από όσα λαμβάνουν, επιβάλλουν ένα νεοφιλελεύθερο μοντέλο, ένα άνοιγμα αγορών, για να προωθήσουν τις εξαγωγές τους, για ν' αποκτήσουν ένα οικονομικό Lebensraum. Θα ώφειλαν, ως αντιστάθμισμα των κερδών της εξαγωγικής τους βιομηχανίας, να ενισχύουν τα φτωχότερα κράτη (και, μεταξύ άλλων, για να έχουν τα χρήματα, ώστε να αγοράζουν τα προϊόντα τους!) - γι' αυτό και κακώς επιμένουν στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές που ταυτίζονται με τη λιτότητα. Πρόκειται για κριτική που προέρχεται κυρίως από την καθ' ημάς αριστερά και της οποίας οι εσωτερικές αντιφάσεις και οι άκριτες παραδοχές είναι εμφανείς. Είναι όμως μια κριτική, την οποία ο κ. Grillo προσυπογράφει.

Μια πιο παραδοσιακή κριτική, η οποία ακούγεται από πολιτικούς όπως η κα. Le Pen (και, παρ' ημίν, ο κος. Καρατζαφέρης), είναι ότι με την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση χάνεται η έννοια του εθνικού κράτους, με αποτέλεσμα να κινδυνεύει η έννοια του έθνους. Το ότι, μάλιστα, η Ευρωπαϊκή Ένωση καταπολεμά το ρατσισμό και οδηγεί, σύμφωνα με την κριτική αυτή, σε μια πολυ-πολιτισμική κοινότητα, η οποία δεν υπερασπίζεται καν τον ευρωπαϊκό πολιτισμό (και το ευρωπαϊκό DNA, σύμφωνα με κάποιες από τις παραλλαγές της κριτικής αυτής), είναι για πολλούς απόδειξη ότι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση είναι μια αντεθνική διαδικασία, κινημένη από κέντρα που θέλουν να καταστρέψουν τον Ελληνισμό (ή την αντίστοιχη εθνική ταυτότητα του κάθε θιασώτη της θεωρίας αυτής). Θεωρίες συνωμοσίας ενισχύονται ιδίως όταν η Ένωση νομοθετεί για προσωπικά δεδομένα ή επιβάλλει πρόστιμα για μη-τήρηση των κανόνων της για το περιβάλλον (και επιβάλλει και διάφορα φανταστικά νομοθετήματα για κατάργηση του ελληνικού αλφαβήτου).

Από εντελώς άλλην οπτική γωνία ασκείται κριτική και εκφράζονται αμφιβολίες για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση στηριγμένες στη μεγέθυνση των οργάνων και των λειτουργιών της. Διαβλέπεται ο ρόλος της γιγαντωμένης ευρωπαϊκής γραφειοκρατίας, η συνεχής παραγωγή νέων διατάξεων και ρυθμιστικών επεμβάσεων, η συχνή επίκληση της ανάγκης για ομογενοποίηση των κανόνων της ενιαίας αγοράς ως πρόφαση για περισσότερους νομοθετικούς περιορισμούς στη λειτουργία της αγοράς. Η ειδικότερη φιλελεύθερη οπτική αυτής της κριτικής επικεντρώνεται στη δημιουργία ενός νέου πλαισίου ρυθμίσεων, καθαρά γραφειοκρατικής εμπνεύσεως, που συχνά αγνοούν και τοπικές συνθήκες ή ειδικές περιπτώσεις και έχουν ως αποτέλεσμα να πλήττεται  η οικονομική ελευθερία των πολιτών. Τέλος, ο ελιτισμός που η γραφειοκρατία αυτή συχνά επιδεικνύει και το δημοκρατικό έλλειμμα στη λειτουργία των ευρωπαϊκών θεσμών, η αποσύνδεση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης από την πραγματική βούληση των λαών, είναι σημαντικό στοιχείο κριτικής που μπορεί να καταλήξει στον ευρωσκεπτικισμό.

Πάντως, ανεξαρτήτως της προέλευσης της κριτικής, είναι πλέον σαφές ότι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, κατάληξη της οποίας για πολλούς είναι η ομοσπονδιοποίηση της  Ευρώπης, δεν είναι ούτε αναπόφευκτη, οπωσδήποτε η επιθυμία γι' αυτήν δεν είναι πάνδημη και μερικές φορές αμφισβητείται εάν είναι καν πλειοψηφική. Αυτό είναι εύλογο σε μια χώρα, όπου δεν έχει εξηγηθεί η αναγκαιότητα και η χρησιμότητα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, αλλά η συμμετοχή στους ευρωπαϊκούς θεσμούς κρίνεται μόνο από την καθαρή εισροή χρημάτων στο πλαίσιο αγροτικών επιδοτήσεων ή διαρθρωτικών ταμείων και όπου οι εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν είναι παρά μια δημοσκόπηση πολυτελείας.

Επόμενες αναρτήσεις θα ασχοληθούν με τις επιμέρους όψεις του ευρωσκεπτικισμού και τις απαντήσεις σ' αυτές. Έχει σημασία να τονισθούν τα οφέλη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, αλλά και οι κίνδυνοι που ελλοχεύουν στην πορεία προς αυτήν. Ειδικά οι σοβαρότερες πτυχές της κριτικής οδηγούν σε σκέψεις και προτάσεις για σοβαρή αναμόρφωση, θεσμική και λειτουργική, της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πρόκειται για μια συζήτηση που επηρεάζει τη ζωή μας πολύ περισσότερο από όσο φανταζόμαστε - κι ας φαίνονται πολύ μακρινές οι Βρυξέλλες.

Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση χωρίς κανόνες;

Αν μη τι άλλο, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση στηρίζεται πάνω σε ένα τεράστιο νομικό οικοδόμημα, το λεγόμενο παλαιότερα "κοινοτικό κεκτημένο". Ένας πολύ μεγάλος όγκος κοινοτικής νομοθεσίας πάνω σε θέματα, για τα οποία αρμοδιότητα έχει η Ευρωπαϊκή Ένωση είτε αποκλειστικά, είτε παράλληλα με τα κράτη μέλη, ρυθμίζουν πολλές πτυχές της ζωής μας - εργασιακές σχέσεις, περιβάλλον, ακόμη και προσωπικά δεδομένα ρυθμίζονται σε μεγάλο βαθμό κατά ενιαίο τρόπο για το σύνολο της Ευρωπαϊκής ΄Ενωσης με νομοθεσία που έχει εκδοθεί από τα κοινοτικά όργανα (Επιτροπή, Συμβούλιο, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο) και έχει μεταφερθεί, μέσω εθνικών ρυθμίσεων, στο εσωτερικό δίκαιο. Κανόνες πολλοί, κανόνες λεπτομερειακοί, κανόνες (μερικές φορές) άχρηστοι.

Κι όμως - αυτό που ζούμε τα τελευταία χρόνια είναι το αντίθετο, είναι η απουσία κανόνων. Ένα μεγάλο βήμα προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, η νομισματική ένωση, υιοθετήθηκε με ένα νομικό πλαίσιο που κρίθηκε ανεπαρκές. Ενδεχομένως, εάν είχαν εφαρμοσθεί οι συνθήκες και το Σύμφωνο Σταθερότητας, εάν δεν επενέβαιναν πολιτικά κριτήρια και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επέβαλλε τα μέτρα που έπρεπε για μεγάλους παραβάτες του Συμφώνου, εάν τα ενιαία ευρωπαϊκά ελεγκτικά όργανα είχαν ενεργοποιηθεί νωρίτερα, ίσως το νομικό πλαίσιο να ήταν επαρκές και να μην είχαμε ένα κράτος που διακήρυττε ότι έχει έλλειμμα γύρω στο 3 - 3,5 %, ενώ τελικώς εκτιμήθηκε στο 15,4%, το οποίο ετοιμαζόταν να καταρρεύσει με τα spreads των 10ετών ομολόγων να εκτινάσσονται και να αδυνατεί να συνεχίσει το δανεισμό του από τις αγορές. Το ίδιο θα ίσχυε και με ένα άλλο κράτος, στο τραπεζικό σύστημα του οποίου παρείχετο "προσωρινός" δανεισμός για 18 μήνες, με αποτέλεσμα το σύνολο του δανεισμού αυτού να φθάσει χωρίς να το καταλάβει κανείς το 50% του ΑΕΠ του κράτους αυτού. Όμως αυτά τα φαινόμενα είναι ήδη γεγονότα, η ανεπάρκεια του νομικού οπλοστασίου (είτε θεωρητικού, είτε εφηρμοσμένου) έχει πλέον καταστεί εμφανής και η Ευρωπαϊκή Ένωση πορεύεται χωρίς μπούσουλα.

Ακόμη χειρότερα, όμως, φαίνεται να πορεύεται χωρίς κατεύθυνση. Επιβεβαιώθηκε ότι ένα κοινό νόμισμα δεν μπορεί να σταθεί χωρίς κοινούς δημοσιονομικούς κανόνες και ένα υπερεθνικό όργανο που θα τους επιβάλλει. Δεν είναι πλέον σαφές εάν οι ευρωπαϊκοί λαοί είναι αποφασισμένοι να οδηγηθούν σε ένα τέτοιο υπερεθνικό όργανο, το οποίο συνεπάγεται και την αντίστοιχη απώλεια της δικής τους εθνικής κυριαρχίας. Πέραν αυτού, όμως, ο λανθασμένος δρόμος που ακολουθείται αυτή τη στιγμή είναι η κατά περίπτωση αντιμετώπιση διαφόρων κρίσεων, χωρίς να εντείνεται η προσπάθεια τουλάχιστον για ενοποίηση του τραπεζικού συστήματος (ούτως ή άλλως οι κεντρικές τράπεζες είναι ανεξάρτητες, κατ' αρχήν, από τις κυβερνήσεις τους). Η σπασμωδική αυτή αντιμετώπιση, με τις συνέπειες της κάθε επιλογής να μην είναι εκ των προτέρων γνωστές, όπως θα επέβαλλε ένα στοιχειώδες κανονιστικό πλαίσιο, δυσφημίζει την πορεία προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση: θέτει εν αμφιβόλω τόσο τα κίνητρα των κρατών που την προωθούν, όσο και την ικανότητα των εθνικών και υπερεθνικών γραφειοκρατικών και κυβερνητικών μηχανισμών να χειρίζονται τα θέματα αυτά. Και, ακόμη περισσότερο, δημιουργεί μιαν αίσθηση ανημποριάς στους λαούς, μιαν αίσθηση επίτασης του δημοκρατικού ελλείμματος, απουσίας από τη λήψη αποφάσεων. 

Δεν μιλάμε για κυριαρχία της αγοράς εις βάρος της δημοκρατίας, καθώς οι αποφάσεις για τη διάθεση τεράστιων κονδυλίων από τον κορβανά κρατικών ή διακρατικών οργανισμών δεν προκύπτουν από τις αγορές. Μιλάμε, όμως, για ένα πλαίσιο αδιαφάνειας όπου μια σχετικά μικρή ομάδα ανθρώπων, επικαλούμενοι τις τεχνοκρατικές τους περγαμηνές, αποφασίζει χωρίς να λογοδοτεί σε πολιτικά όργανα - και χωρίς να λειτουργεί πλαίσιο ουσιαστικής λογοδοσίας, όταν δεν υπάρχουν κανόνες που να πρέπει να τηρηθούν.

Για να προχωρήσει η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, επομένως, στο πλαίσιο της νομισματικής ένωσης, χρειάζεται, κατά σειρά: α. νέους κανόνες, β. την πολιτική βούληση για την πλήρη τήρηση των κανόνων, γ. διαδικασία διαφάνειας και λογοδοσίας όσων εφαρμόζουν τους κανόνες αυτούς. Και να καταστεί ξεκάθαρο ότι, χωρίς γενναία και ουσιαστική μεταβίβαση μέρους της εθνικής κυριαρχίας σε υπερεθνικά όργανα, αδιέξοδα που απαιτούν μπακάλικες λύσεις, όπως η περίπτωση της χώρας μας, θα επαναληφθούν.